Καταπολέμηση της διαφθοράς κατά τη διεξαγωγή δημόσιων διαγωνισμών

Ημερομηνία Δημοσίευσης: 23/07/2015

Η Ενιαία Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Συμβάσεων στο πλαίσιο της αρμοδιότητάς της για την έκδοση κατευθυντήριων οδηγιών προς τους αρμόδιους δημόσιους φορείς και τις αναθέτουσες αρχές, σχετικά με ζητήματα δημοσίων συμβάσεων που αφορούν ιδίως στην ερμηνεία της σχετικής εθνικής και ενωσιακής νομοθεσίας (αρθ. 2, παρ. 2, περ. δ' του ν. 4013/2011), εκπόνησε και δημοσίευσε κατευθυντήρια οδηγία αναφορικά με την καταπολέμηση της διαφθοράς κατά τη διεξαγωγή των δημοσίων διαγωνισμών.

Με την εν λόγω οδηγία επιχειρείται αφενός η παρουσίαση των βασικότερων νέων νομοθετικών ρυθμίσεων που συμβάλλουν στην καταπολέμηση της διαφθοράς και αφετέρου η παράθεση ορθών πρακτικών για την πρόληψη και τον εντοπισμό φαινομένων διαφθοράς κατά τη διεξαγωγή των δημοσίων διαγωνισμών.

Οι νέες νομοθετικές ρυθμίσεις στοχεύουν στη δημιουργία ενός ενιαίου, απλοποιημένου και συνεκτικού θεσμικού πλαισίου, που θα αποσκοπεί στον εξορθολογισμό διοικητικών πρακτικών, στην ανάπτυξη μιας διαφανούς, ανταγωνιστικής και αποδοτικής αγοράς δημοσίων συμβάσεων, λαμβάνοντας υπόψη δημοσιονομικές, αναπτυξιακές, κοινωνικές και λοιπές παραμέτρους σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Δεδομένου ότι ο τομέας των δημοσίων συμβάσεων είναι ένας από τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας που επηρεάζουν σημαντικά τις δημόσιες δαπάνες και την οικονομική ανάπτυξη της χώρας, η ορθή και αποτελεσματική του λειτουργία, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους δείκτες διαφάνειας, χρηστής διαχείρισης και αξιοποίησης του δημοσίου χρήματος.

Τα προβλήματα που εμφανίζει ο τομέας των δημοσίων συμβάσεων στην Ελλάδα εστιάζονται τόσο στο θεσμικό πλαίσιο όσο και στην οργανωτική δομή, την εποπτεία και τον έλεγχο του. Έχει μάλιστα διαπιστωθεί έλλειψη συνεκτικής στρατηγικής και προγραμματισμού, ελλείψεις που συμβάλλουν στην αναποτελεσματικότητα και την αδιαφάνεια του συστήματος.

Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων στο πεδίο αυτό έχουν αναληφθεί σημαντικές πρωτοβουλίες με στόχο την αξιοποίηση του τομέα των δημόσιων συμβάσεων, ως ένα από τα αγορακεντρικά εργαλεία της για την επίτευξη εθνικών πολιτικών στόχων και την ενίσχυση των εθνικών αναπτυξιακών στρατηγικών σχεδίων για μια έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς περιορισμούς ανάπτυξη καθώς και για τη βελτίωση του βιοτικού επίπεδο του πολίτη, διασφαλίζοντας την ορθολογική και αποδοτική χρήση των δημοσίων πόρων.

Προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα του συστήματος δημοσίων συμβάσεων είναι η εφαρμογή των γενικών αρχών του δημοσίου δικαίου και συγκεκριμένα των αρχών

  • της υποχρεωτικής δημοσιότητας και της διαφάνειας και
  • της αντικειμενικότητας και της αμεροληψίας 

Οι παθογένειες του ελληνικού συστήματος δημοσίων συμβάσεων κατέστησαν επιτακτική την ανάγκη της μεταρρύθμισης του εθνικού νομοθετικού πλαισίου

Με τη θέσπιση του Νόμου 4281/2014, (ημ. έναρξης ισχύος 01.01.2016) διαμορφώνεται ένα νέο εθνικό νομικό πλαίσιο για τις δημόσιες συμβάσεις. Ο νέος νόμος στοχεύει στην ενοποίηση, την απλοποίηση και τον εκσυγχρονισμό του ισχύοντος πλαισίου και τη δημιουργία ενός συνεκτικού, ομοιόμορφου και χρηστικού κανονιστικού και θεσμικού πλαισίου, το οποίο θα συμβάλλει στην βελτιστοποίηση και επιτάχυνση των διαδικασιών σύναψης δημοσίων συμβάσεων και την ενίσχυση της ασφάλειας δικαίου και εν τέλει στην καταπολέμηση των φαινομένων διαφθοράς.

Επισημαίνεται επίσης, ότι για την ενίσχυση της διαφάνειας της διαδικασίας σύναψης δημοσίων συμβάσεων θεσπίσθηκε το Κεντρικό Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημοσίων Συμβάσεων (ΚΗΜΔΗΣ), το οποίο φιλοξενείται στην διαδικτυακή πύλη του Εθνικού Συστήματος Ηλεκτρονικών Δημοσίων Συμβάσεων της Γενικής Γραμματείας Εμπορείου του Υπουργείου Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού.

Καθοριστικό παράγοντα στον εκσυγχρονισμό των διαδικασιών δημοσίων συμβάσεων αποτελεί η μεταρρύθμιση των κοινοτικών Οδηγιών (2014/23/ΕΕ, 2014/24/ΕΕ και 2014/25/ΕΕ) για τις δημόσιες συμβάσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν πρότυπα για την καταπολέμηση της διαφθοράς και τη χρηστή διακυβέρνηση.

Στο πλαίσιο αυτό σημαντική είναι η ύπαρξη των ελαχίστων προδιαγραφών σχετικά με τη σύγκρουση συμφερόντων, τις οποίες προτείνουν οι νέες Οδηγίες, οι προκαταρκτικές διαβουλεύσεις της αγοράς, τα υποχρεωτικά και τα προαιρετικά κριτήρια αποκλεισμού, οι κανόνες αυτοκάθαρσης (self-cleaning), οι αυστηρότερες διατάξεις σχετικά με την τροποποίηση και τη λήξη των δημοσίων συμβάσεων, η συγκέντρωση στοιχείων σχετικά με τις υποθέσεις διαφθοράς και σύγκρουσης συμφερόντων, καθώς και η παρακολούθηση και οι υποχρεώσεις υποβολής εκθέσεων, διαδικασίες ρυθμίσεις που συμβάλλουν στην ενίσχυση της διαφάνειας των δημοσίων συμβάσεων.

Τέλος, στο πλαίσιο μιας πολύ συνοπτικής περιγραφής της Κατευθυντήριας Οδηγίας 9/2015 και λαμβάνοντας υπόψη τις εκδικασθείσες υποθέσεις διαφθοράς σχετικά με τις δημόσιες συμβάσεις στα κράτη-μέλη, παραθέτουμε πεδία κινδύνου και περιπτώσεις διαφθοράς αναφορικά με:

  • διατύπωση της συγγραφής των υποχρεώσεων κατά τρόπο που να ευνοεί ορισμένους υποβάλλοντες προσφορά,
  • κατάτμηση των προσκλήσεων υποβολής προσφορών σε μικρότερους διαγωνισμούς με σκοπό την αποφυγή ανταγωνιστικών διαδικασιών,
  • σύγκρουση συμφερόντων που επηρεάζει διάφορα στάδια των διαδικασιών και αφορά όχι μόνον τους αρμόδιους για τις συμβάσεις υπαλλήλους, αλλά και υψηλότερο επίπεδο των αναθετουσών αρχών,
  • δυσανάλογα και αδικαιολόγητα κριτήρια επιλογής, αδικαιολόγητο αποκλεισμό των διαγωνιζομένων, αδικαιολόγητη χρήση των διαδικασιών απευθείας διαπραγμάτευσης,
  • ανεπαρκή ανάλυση καταστάσεων όπου οι τιμές προσφοράς ήταν πολύ χαμηλές,
  • αδικαιολόγητες εξαιρέσεις από τη δημοσίευση των προσφορών.

Το ολόκληρο το περιεχόμενο της κατευθυντήριας οδηγίας 9/2015 της Ενιαίας Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Συμβάσεων επισυνάπτεται στα σχετικά αρχεία που ακολουθούν.